Oluklu Kertenkele

Giriş ve Biyocoğrafik Dağılım

Pseudopus apodus (Oluklu kertenkele), Balkanlar'dan başlayarak Kırım, Anadolu, Kafkasya, Orta Doğu ve Orta Asya'nın içlerine kadar uzanan çok geniş bir Palearktik dağılıma sahip olan devasa bir ayaksız kertenkele türüdür. Sık ve nemli ormanlardan ziyade; Akdeniz makiliklerini, kuru ve taşlık yamaçları, güneşli çayırları, seyrek ağaçlıklı bozkırları ve geleneksel tarım arazilerinin kenarlarındaki çalılıkları mutlak yaşam alanı olarak tercih eder. Ekolojik toleransı nispeten yüksek olsa da, evrimsel süreçte bacaklarını tamamen kaybetmiş yılan benzeri morfolojisi onun için en büyük tehdidi oluşturur; zehirsiz, son derece uysal ve tarım zararlılarını tüketen faydalı bir tür olmasına rağmen, her yıl binlerce birey bilgisizlik nedeniyle zehirli bir yılan zannedilerek insanlar tarafından acımasızca öldürülmektedir.

Morfolojik ve Anatomik Özellikler

Uzunluğu bir buçuk metreye kadar ulaşabilen bu devasa sürüngen, dış görünüş itibarıyla bir yılanı andırsa da aslında evrimsel olarak yılanlardan tamamen farklı anatomik özelliklere sahip gerçek bir kertenkeledir. Arazideki en temel görsel teşhis anahtarları ve onu yılanlardan kesin olarak ayıran özellikleri şunlardır: Yılanların aksine başının her iki yanında açıkça görülebilen dış kulak delikleri bulunur, hareketli göz kapaklarına sahiptir (yani göz kırpabilir veya uyurken gözlerini kapatabilir) ve dili yılanlar gibi derin çatallı değil, geniş ve hafif girintilidir. Hayvana "oluklu kertenkele" ismini veren en karakteristik özelliği ise, başının hemen arkasından başlayıp gövdesi boyunca kuyruğuna kadar uzanan ve nefes alırken veya büyük bir av yuttuğunda esnemesini sağlayan derin yanal deri kıvrımlarıdır (oluklar). Ayrıca derisinin altında tüm vücudunu saran kemiksi plakalar (osteodermler) bulunur, bu da onu yılanlar kadar esnek yapmaz; dokunulduğunda sert ve zırhlı bir hortum hissi verir.

Ekoloji ve Ekosistem Dinamikleri

Besin ağında ağırlıklı olarak etçil ve böcekçil bir strateji izleyen oluklu kertenkele, güçlü ve küt çenesiyle özellikle sert kabuklu avları kırmak üzere uzmanlaşmıştır. Diyetinin çok büyük bir kısmını iri salyangozlar, sümüklüböcekler, çekirgeler, böcekler ve bazen de küçük fareler ile kuş yavruları oluşturur. Avlanırken yılanlar gibi avına sarılıp boğamaz veya zehirleyemez; avını güçlü çenesiyle yakalar ve büyük parçaları koparmak için tıpkı timsahlar gibi kendi ekseni etrafında hızla dönerek avını parçalar. Gündüzcül (diurnal) bir ektoterm olan bu canlı, sabahları güneşlenerek enerji toplar ve tehlike anında yılanlar gibi hızla kayıp gitmek yerine, zırhlı yapısı nedeniyle oldukça yavaş ve gürültülü bir şekilde çalılıklara doğru sürünür. Yakalandığında ısırma eğilimi neredeyse hiç yoktur; birincil savunma mekanizması tıslamak, kendi etrafında dönerek kurtulmaya çalışmak ve avcıyı iğrendirmek için kötü kokulu bir dışkı bırakmaktır.