Çiyan

Giriş ve Biyocoğrafik Dağılım

Scolopendra sp. (Çiyanlar), dünya çapında tropikal, subtropikal ve ılıman iklim kuşaklarının neredeyse tamamına yayılmış olan, eklembacaklılar dünyasının en agresif ve iri yapılı karasal yırtıcılarından birini temsil eden devasa bir cinstir. Güney Amerika'nın nemli yağmur ormanlarından başlayıp (Scolopendra gigantea gibi devasa türlerle) Avustralya'nın kurak çölleri ve tüm Akdeniz havzasına (Scolopendra cingulata gibi daha küçük ama yaygın türlerle) kadar uzanan kozmopolit bir dağılıma sahiptir. Güneşe maruz kalmaktan ve kurumaktan (desikasyon) şiddetle kaçınırlar; bu nedenle gündüzleri kütüklerin altında, kayalık yarıklarında, mağaralarda veya derin toprak altı dehlizlerinde saklanarak karanlık, serin ve yüksek nemli mikrohabitatları mutlak yaşam alanı olarak tercih ederler.

Morfolojik ve Anatomik Özellikler

Böceklerden tamamen farklı bir evrimsel kola (Çok bacaklılar) mensup olan bu cins, uzatılmış, yukarıdan aşağıya doğru hafifçe yassılaşmış ve kalsiyum içermeyen ancak oldukça kalın, zırhlı bir kitin tabakasından oluşan çok segmentli bir vücut morfolojisine sahiptir. Halk arasındaki "kırkayak" yanılgısının aksine, bu cinse mensup ergin bireylerin her bir vücut segmentinden sadece bir çift bacak çıkar ve toplamda genellikle 21 çift (42 adet) bacağa sahiptirler. Arazideki en temel anatomik silahları ve teşhis anahtarları, başın hemen altındaki ilk gövde segmentinden çıkan ve evrimsel süreçte bacak olmaktan çıkıp ölümcül birer zehir enjektörüne dönüşen pıskaç şeklindeki devasa ve sivri "zehir çeneleridir" (forsipül / maksiliped). Son bacak çifti yürüme işlevini kaybederek geriye doğru uzamış, kalınlaşmış ve tıpkı birer anten veya kıstkaç gibi savunma ve avı arkadan kavrama görevi üstlenmiştir.

Ekoloji ve Ekosistem Dinamikleri

Besin ağında hiçbir şeyden korkmayan, aşırı hızlı ve doymak bilmez bir gececil (nokturnal) üst yırtıcı stratejisi izlerler. Zehirleri serotonin, histamin, güçlü kardiyotoksinler ve sitolizin enzimleri içeren karmaşık ve son derece acı verici bir kimyasal kokteyldir. Küçük türler genellikle böcekler, örümcekler ve akreplerle beslenirken; boyları otuz santimetreyi aşabilen dev Güney Amerika türleri (örneğin Amazon dev çiyanı) kendi boylarındaki tarantulaları, kertenkeleleri, kurbağaları, fareleri ve hatta mağara tavanlarında asılı duran yarasaları bile havada yakalayarak avlayabilir. Üreme ekolojisi, bu kadar vahşi bir yırtıcı için oldukça şaşırtıcı bir şefkat barındırır: Dişiler yumurtladıktan sonra onları toprağın içine bırakıp gitmez; yumurtaların etrafına sarılarak haftalarca onları mantarlardan korur, temizler ve yavrular çıkıp ilk kabuklarını değiştirene kadar başlarında nöbet tutarak (ebeveyn bakımı) yavrularını ölümüne savunurlar.