Avrupa Tatlı Su Istakozu

Giriş ve Biyocoğrafik Dağılım

Astacus astacus (Asil kerevit veya Avrupa tatlı su ıstakozu), Fransa'nın kuzeyinden başlayarak İskandinavya, Orta Avrupa, Balkanlar ve Rusya'nın batı kesimlerine kadar uzanan geniş bir doğal dağılıma sahip olan, Avrupa kıtasının en değerli ve ekolojik olarak en önemli yerli tatlı su kabuklusudur. Yüksek su kalitesine son derece duyarlı olan bu tür; yaz aylarında aşırı ısınmayan, oksijen doygunluğu yüksek, kalsiyum açısından zengin ve saklanmak için bol miktarda ağaç kökü veya taşlık zemin barındıran temiz nehirleri, akarsuları ve berrak gölleri mutlak yaşam alanı olarak tercih eder. Tarihsel olarak Avrupa'nın tatlı su ekosistemlerinde devasa ve sağlıklı popülasyonlar oluşturmuş olsa da, günümüzde habitat parçalanması, tarımsal kirlilik ve özellikle istilacı yabancı kerevit türlerinin taşıdığı ölümcül hastalıklar nedeniyle kıta çapında popülasyonları %90 oranında çökmüş olup, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından "Duyarlı" statüde sınıflandırılan ve sıkı koruma eylem planlarına tabi tutulan bir türdür.

Morfolojik ve Anatomik Özellikler

Sualtı tabanında yaşamak ve savunma yapmak üzere kusursuz bir zırhla donatılmış, kalsiyum karbonatla sertleşmiş kalın bir dış iskelete (karapas) sahip olan iri bir on bacaklı (Decapoda) kabuklusudur. Arazideki en temel görsel teşhis anahtarı ve onu coğrafyayı paylaştığı dar kıskaçlı kerevitten (Astacus leptodactylus) ayıran özelliği; olağanüstü derecede geniş, güçlü, etli ve pürüzsüz olan, alt kısımları (ve eklem yerleri) genellikle parlak kırmızı veya kiremit rengine çalan devasa ön kıskaçlarıdır (şeliped). Vücudu zeytuni yeşil, koyu kahverengi veya mavimsi siyah tonlarında olup, karapasının üzeri diğer bazı istilacı türlerin aksine belirgin dikenlerden veya çıkıntılardan yoksundur. Gözleri hareketli sapçıklar üzerinde yer alır ve baş bölgesindeki uzun antenleri, bulanık sularda yön bulmasını ve kimyasal sinyalleri algılamasını sağlayan birincil duyu organları olarak işlev görür.

Ekoloji ve Ekosistem Dinamikleri

Besin ağında hepçil ve leşçil bir bentik temizleyici stratejisi izleyen asil kerevit, ekosistemdeki enerji akışını düzenleyen "kilit taşı" türlerden biridir. Diyetini su altı bitkileri, çürüyen yaprak döküntüleri, su salyangozları, böcek larvaları ve ölü balıklar oluşturur. Kesinlikle gececil bir canlıdır; gündüzleri su altındaki kıyı şevlerine kazdığı derin oyuklarda veya büyük kayaların altında gizlenir. Üreme ekolojisi yüksek düzeyde ebeveyn yatırımı içerir; sonbaharda çiftleşen dişiler, döllenmiş yumurtaları karınlarının (abdomen) altındaki yüzme bacaklarına (pleopod) yapıştırarak altı aydan uzun bir süre taşır, havalandırır ve korurlar.

Türün ekolojik tarihindeki en yıkıcı faktör ise kerevit vebasıdır. Kuzey Amerika kökenli sinyal kereviti (Pacifastacus leniusculus) gibi türlerin Avrupa sularına insan eliyle getirilmesi sonucu yayılan Aphanomyces astaci adlı su küfü patojeni, bu hastalığa karşı hiçbir evrimsel bağışıklığı olmayan asil kerevit popülasyonlarında haftalar içinde %100 ölüm oranına ulaşan yıkıcı salgınlara neden olmuş ve türün dağılım haritasını geri dönülemez biçimde daraltmıştır.